Tên con và thứ tự trong danh sách: chuyện xếp theo vần mà ít bố mẹ tính tới lúc đặt tên
Mục Đặt tên cho con đã nói về nghĩa của chữ, về giấy khai sinh, về đặt tên cho anh em, cho con sinh đôi. Bài này nói một chuyện nhỏ mà hầu như ai từng đi học ở Việt Nam đều nhớ: danh sách lớp xếp theo tên. Bạn tên An luôn đứng đầu, bạn tên Yến luôn đứng cuối. Khi đặt tên cho con, ít bố mẹ nghĩ tới chuyện này, nhưng đứa trẻ sẽ sống với nó suốt mười hai năm phổ thông.
Bài không khuyên chọn tên theo vần. Bài chỉ nói nó ảnh hưởng thật tới đâu, để bố mẹ biết mà cân, và biết chỗ nào chỉ là chuyện vui.
Vì sao xếp theo tên chứ không theo họ
Người Việt tập trung vào một số ít họ rất phổ biến. Trong một lớp vài chục học sinh, có thể một phần lớn mang cùng một họ hoặc vài họ quen thuộc. Xếp theo họ thì danh sách gần như không phân biệt được ai với ai. Xếp theo tên, chữ cuối cùng, mới chia được thành các nhóm nhỏ.
Cách làm phổ biến là xếp theo tên trước, nếu trùng tên thì xét tới chữ đệm, rồi tới họ. Chi tiết có thể khác nhau giữa các trường và các phần mềm quản lý, nhưng nguyên tắc tên đứng trước gần như ở đâu cũng vậy. Thêm một chi tiết: dấu thanh và các chữ như Đ, Ư, Ơ có vị trí riêng trong thứ tự chữ cái tiếng Việt, nên “Đức” không đứng cạnh “Dũng” trong danh sách nào làm đúng chuẩn.
Những chỗ thứ tự trong danh sách ảnh hưởng thật
- Số thứ tự trong lớp: nhiều trường đánh số học sinh theo danh sách. Con số đó đi vào sổ, vào bài kiểm tra, có khi vào số báo danh các kỳ thi trong trường.
- Chỗ ngồi theo danh sách ở những buổi thi, buổi kiểm tra tập trung.
- Thứ tự gọi lên làm việc gì đó: tiêm chủng ở trường, khám sức khoẻ, chụp ảnh thẻ, nhận giấy tờ. Đầu danh sách làm trước, chờ ít hơn; cuối danh sách chờ lâu hơn.
- Danh sách in ra dán bảng tin: tên đầu danh sách dễ tìm thấy hơn trên một tờ giấy dài.
Tất cả những ảnh hưởng này là chuyện tiện hay bất tiện. Không có nghiên cứu nào đáng tin cho thấy đứng đầu hay cuối danh sách làm một đứa trẻ học giỏi hơn hay kém đi.
Chuyện “bị gọi lên bảng đầu tiên”
Câu đùa quen thuộc là tên vần A hay bị gọi kiểm tra bài cũ đầu tiên. Thực tế phụ thuộc thầy cô: có người gọi theo danh sách, có người gọi ngẫu nhiên, có người gọi theo số ngày trong tháng. Đây là chuyện trẻ con hay kể với nhau, và nó cũng có thể thành một nỗi lo nhỏ có thật với những đứa trẻ nhút nhát. Nếu con hay than về chuyện này, đó là dịp nói chuyện với con về việc chuẩn bị bài, không phải dịp đổi tên.
🔴 Đừng chọn tên chỉ để tránh vần đầu hay vần cuối
Đây là chỗ cần nói thẳng. Có bố mẹ nghe chuyện danh sách lớp xong thì cố chọn một tên ở giữa bảng chữ cái, bỏ đi cái tên mình thật sự thích. Đó là đổi một thứ đi theo con cả đời (nghĩa của tên, âm của tên, tình cảm của bố mẹ đặt vào) lấy một thứ chỉ có tác dụng trong những năm đi học, và tác dụng ấy cũng rất nhỏ.
- Danh sách chỉ là một trong rất nhiều cách người ta sắp xếp. Đi làm, thứ tự thường theo phòng ban, mã nhân viên, không theo tên.
- Trong lớp có thể có nhiều bạn cùng vần, vị trí cụ thể không đoán trước được.
- Nhiều trường đã dùng phần mềm, sắp xếp theo nhiều cách khác nhau cho từng việc.
Nếu hai cái tên mình thích ngang nhau và còn phân vân, thì vần có thể là một yếu tố phụ để cân. Chỉ vậy thôi.
Trùng tên trong lớp: chuyện đáng tính hơn
Một chuyện có ảnh hưởng nhiều hơn thứ tự là trùng tên. Những tên phổ biến trong một thế hệ có thể khiến một lớp có hai ba bạn cùng tên. Thầy cô phải gọi kèm chữ đệm, hoặc gắn thêm chữ “A”, “B”, hoặc gọi bằng họ. Có trẻ thấy vui, có trẻ thấy mình bị “đánh số”.
Cách giảm khả năng này không phải là chọn tên lạ, mà là chọn một chữ đệm có nét riêng, đủ để gọi kèm khi cần. Mục Nghĩa chữ Hán Việt có bài về chữ đệm, đọc thêm ở đó.
Tên trên giấy tờ và trong máy tính
Thứ tự theo tên còn xuất hiện ở những chỗ người lớn hay gặp: danh sách cử tri, danh sách nhận hồ sơ, danh bạ trong điện thoại. Với tên có dấu, một số hệ thống máy tính sắp xếp không đúng thứ tự chữ cái tiếng Việt, đẩy những tên bắt đầu bằng Đ, Ư, Ơ hoặc có dấu ra cuối. Đó là lỗi của phần mềm, không phải của tên. Mục Tên hay bị đọc sai có bài về tên trong môi trường số.
Khi con hỏi “sao con luôn đứng đầu, đứng cuối”
Trẻ con nhận ra thứ tự trong danh sách khá sớm và hay đem ra so. Một câu trả lời đơn giản là kể đúng sự thật: danh sách xếp theo chữ cái, chữ của con đứng ở đó, giống như trong từ điển. Kể cho con biết tên con được chọn vì điều gì (nghĩa của chữ, người thân nào gợi ý, bố mẹ thích âm của nó thế nào). Đứa trẻ biết lý do tên mình có ý nghĩa thường không còn để tâm tới vị trí trên bảng.
Nói gọn lại
Ở trường học Việt Nam, danh sách thường xếp theo tên rồi mới tới đệm và họ, nên chữ cái đầu của tên đi theo đứa trẻ suốt những năm đi học: số thứ tự, thứ tự gọi tên, chỗ trên danh sách. Ảnh hưởng là chuyện tiện hay bất tiện, không quyết định gì về học lực. Đừng đổi một cái tên mình thích chỉ để tránh vần đầu hay vần cuối; nếu muốn tính thêm, hãy tính chuyện trùng tên và chọn một chữ đệm có nét riêng.