Đặt tên cho con khi cha mẹ khác vùng miền hoặc khác nước
Khi cha mẹ đến từ hai vùng khác nhau — hoặc một người ở nước ngoài, hoặc cả nhà sắp chuyển đi — thì việc đặt tên có thêm một lớp cần cân: cái tên ấy sẽ được đọc, viết và gọi ở hai nơi. Bài này bàn lớp đó.
Bốn thứ cần cân, theo thứ tự
Nghĩa — cái tên nói lên điều gì, và có nghĩa nào không mong muốn ở nơi kia không.
Cách đọc — người ở cả hai nơi có đọc được không, và đọc ra có giống nhau không.
Cách viết trên giấy tờ — dấu, thứ tự họ tên, và chuyện hệ thống ở nơi kia có ghi được không.
Cách gọi hằng ngày — cái tên rút gọn mà mọi người sẽ dùng thật.
Ba thứ đầu quyết định chuyện hành chính; thứ tư quyết định đời sống hằng ngày của đứa trẻ. Nhiều gia đình cân rất kỹ ba thứ đầu rồi bỏ quên thứ tư.
Cách đọc giữa hai vùng miền
Ngay trong tiếng Việt, cùng một tên đọc ở ba miền đã khác nhau. Mấy chỗ hay lệch: phân biệt một số phụ âm đầu ở miền này rõ mà miền kia gộp lại; một số vần cuối đọc khác; và thanh điệu có vùng phân biệt đủ sáu, có vùng gộp hai thanh.
Hệ quả thực tế: một cái tên nghe rất hay ở quê mẹ có thể trùng âm với một từ khác ở quê cha. Cách kiểm rẻ nhất là đọc to tên đó cho người hai bên nội ngoại nghe, và hỏi thẳng xem có nghe giống từ nào không.
Làm bước này trước khi đăng ký thì nhẹ nhàng; làm sau thì thành chuyện lớn.
Khi một bên không nói tiếng Việt
Đây là trường hợp cần cân kỹ nhất, và có mấy điều rất cụ thể:
Âm không có trong tiếng kia. Nhiều âm tiếng Việt không tồn tại trong các ngôn ngữ khác, nên tên sẽ bị đọc chệch — không phải vì ai thiếu tôn trọng mà vì bộ máy phát âm đã quen khác.
Dấu thanh. Phần lớn hệ thống ở nước ngoài không ghi được dấu tiếng Việt, hoặc ghi rồi hiển thị sai. Tên có dấu sẽ bị viết trần trong hộ chiếu, vé máy bay, hồ sơ trường học.
Điều này dẫn tới một câu hỏi thực tế: bỏ dấu thì tên còn đọc được không, và có thành từ khác không? Rất nhiều tên tiếng Việt bỏ dấu ra một nghĩa khác hẳn, và đó là thứ nên thử trước.
Thứ tự họ tên. Tiếng Việt đặt họ trước, nhiều nước đặt họ sau. Hệ thống ở nơi kia thường tự xếp lại, và đứa trẻ sẽ được gọi bằng tên đứng cuối. Biết trước điều này thì bạn chọn được tên chịu được cả hai cách xếp.
Tên đệm. Ở nhiều nơi, phần đệm bị dồn thành một ô, viết tắt, hoặc bỏ. Nếu phần đệm mang ý nghĩa quan trọng với gia đình thì cân nhắc đặt nó ở vị trí ít bị cắt hơn.
Hai hướng thường được chọn
Một tên duy nhất, chọn loại dễ đọc ở cả hai nơi. Có những tên tiếng Việt mà người nói tiếng khác đọc được gần đúng, và ngược lại. Ưu điểm là mọi giấy tờ thống nhất, không phải giải thích nhiều. Nhược điểm là vùng chọn hẹp hơn.
Tên chính thức tiếng Việt, kèm một tên gọi ở nơi kia. Phổ biến trong các gia đình sống ở nước ngoài. Ưu điểm là giữ được tên có ý nghĩa với gia đình. Nhược điểm là đứa trẻ sống với hai tên, và có lúc phải giải thích tên nào là tên trên giấy.
Không có hướng nào đúng hơn. Điều đáng làm là chọn có ý thức thay vì để nó tự xảy ra — vì nếu không chọn thì thường hướng thứ hai vẫn diễn ra, chỉ là không ai bàn.
Phần giấy tờ
Đây là chỗ nên hỏi đúng nơi. Quy định về đăng ký khai sinh, về việc đặt tên, về cách ghi tên trong giấy tờ và về việc đổi tên sau này đều có quy định riêng và thay đổi theo thời gian, và còn khác nhau giữa các nước.
Hỏi cơ quan hộ tịch nơi bạn đăng ký, và nếu có yếu tố nước ngoài thì hỏi thêm cơ quan đại diện hoặc người có chuyên môn pháp lý. Đừng làm theo kinh nghiệm của người quen đăng ký vài năm trước — quy định có thể đã khác.
Một điều thực tế đáng nhớ: giữ cho tên viết giống nhau trên mọi giấy tờ. Lệch một dấu, lệch một khoảng trắng, hay lệch thứ tự là nguồn phiền phức về sau khi làm hồ sơ, mở tài khoản, hay đi lại.
Cái tên sẽ được gọi thật
Đứa trẻ sẽ được gọi bằng một hoặc hai âm tiết, không phải bằng cả tên đầy đủ. Nên thử trước:
- Gọi to tên rút gọn đó vài lần xem có thuận miệng không.
- Xem nó có trùng với biệt danh nào khó nghe không.
- Thử ghép với họ để xem đọc liền có ra âm lạ không.
- Thử viết tắt chữ cái đầu xem có thành cụm gì không.
Và một bước nhiều người bỏ qua: thử gõ tên đó vào ô tìm kiếm. Nếu nó trùng với một nhân vật hoặc một sản phẩm nổi tiếng thì đứa trẻ sẽ nghe câu hỏi đó suốt đời.
Phần mệnh và ngũ hành đặt ở đâu
Nếu gia đình coi trọng, cứ theo — chỉ nên đặt nó ở bước sàng lọc cuối. Lý do thực tế: nếu bắt đầu từ ràng buộc về hành thì danh sách đã hẹp, và rất có thể mọi tên trong đó đều vướng ở một trong bốn thứ nêu trên.
Làm ngược lại thì hiệu quả hơn: lọc ra vài tên đọc được ở cả hai nơi, viết được trên giấy tờ, gọi thuận miệng — rồi trong số đó chọn cái hợp ý nhất.
Và lưu ý rằng các cách gán hành cho chữ không thống nhất giữa các nguồn, nên hai người tư vấn cho hai kết luận trái nhau về cùng một tên là chuyện bình thường của lĩnh vực này.
Khi hai bên gia đình không thống nhất
Chuyện rất hay gặp, và nó thường không phải về cái tên mà về chỗ đứng trong gia đình.
Vài cách thường giúp: tách quyết định làm hai phần — tên chính thức và tên gọi ở nhà, mỗi bên có phần của mình; hỏi vì sao trước khi phản đối một đề xuất; và nói rõ từ đầu rằng quyết định cuối là của cha mẹ, còn ông bà góp ý — nói sớm, nhẹ nhàng, trước khi nó thành va chạm.
Tóm lại
Cân bốn thứ theo thứ tự: nghĩa, cách đọc ở cả hai nơi, cách viết trên giấy tờ, và cái tên sẽ được gọi thật hằng ngày.
Thử bỏ dấu xem tên còn đọc được không và có thành từ khác không. Tính trước chuyện thứ tự họ tên bị xếp lại ở nơi kia. Giữ tên viết giống nhau trên mọi giấy tờ. Và phần thủ tục thì hỏi cơ quan hộ tịch, đừng làm theo kinh nghiệm cũ của người quen.