Đặt tên cho con: nghĩa trước, giấy tờ sau, mệnh sau nữa
Đặt tên cho con là quyết định hiếm hoi mà cha mẹ làm một lần rồi con mang suốt đời. Nó được gọi vài chục nghìn lần trong đời người đó, được viết lên hàng trăm tờ giấy, và được người lạ đọc to trong lớp học, ở bệnh viện, ở sân bay.
Vì thế thứ tự cân nhắc nên đi từ thứ ảnh hưởng hằng ngày tới thứ ảnh hưởng theo niềm tin, chứ không phải ngược lại.
Một: nghĩa của chữ
Phần lớn tên người Việt là từ Hán Việt, và nhiều chữ có nhiều nghĩa tuỳ chữ Hán gốc. Cùng âm "Minh" có thể là sáng, có thể là tiếng kêu, có thể là khắc ghi. Cùng âm "Hà" có thể là sông, có thể là hoa sen, có thể là gì nữa tuỳ chữ.
Ba việc nên làm:
- Tra nghĩa của từng chữ, không chỉ nghĩa của cả cụm nghe xuôi tai.
- Ghép thử với họ và tên đệm, đọc to lên vài lần — có cụm rời ra thì hay, ghép lại thì buồn cười.
- Hỏi một người lớn tuổi trong nhà. Họ hay biết những sắc thái mà từ điển không ghi, ví dụ chữ nào từng là tên huý trong dòng họ.
Hai: cách đọc và cách viết
Đây là phần bị coi nhẹ nhất mà lại gây phiền nhiều nhất:
- Dễ đọc sai — tên có chữ hiếm sẽ bị đọc trật suốt đời, và đứa trẻ phải sửa người khác mỗi lần gặp người mới.
- Dễ viết sai chính tả — hỏi ngã, s/x, tr/ch. Sai một dấu trên giấy tờ là phải đi đính chính.
- Dễ bị trêu — thử ghép tên với vài từ phổ biến trong tiếng lóng học trò. Trẻ con rất giỏi tìm ra chỗ đó.
- Dấu tiếng Việt trên hệ thống nước ngoài — nếu nghĩ tới chuyện học hành hoặc làm việc ở nước ngoài, thử bỏ dấu xem tên còn đọc được không.
Ba: giấy tờ
Tên trên giấy khai sinh là tên gốc cho mọi giấy tờ sau này. Vài lưu ý thực tế:
- Thống nhất chính tả duy nhất ngay từ đầu và dùng đúng nó ở mọi nơi. Một chữ viết hai kiểu là nguồn rắc rối kéo dài nhiều năm.
- Tên quá dài sẽ bị cắt trên một số biểu mẫu và thẻ; cân nhắc nếu định đặt bốn năm chữ.
- Đổi tên về sau làm được nhưng phải theo thủ tục và phải đi sửa đồng bộ mọi giấy tờ — nên coi như việc lớn, không phải việc tiện tay.
Bốn: phần hợp mệnh
Đến đây mới tới phần phong thuỷ. Cách làm phổ biến là quy chữ về ngũ hành rồi xét tương sinh tương khắc với mệnh của đứa trẻ. Có hai điều nên biết trước khi theo:
- Có nhiều bảng quy chữ về hành, và chúng không giống nhau. Bảng theo nghĩa chữ, bảng theo bộ thủ, bảng theo số nét, bảng theo âm đọc — bốn bảng cho tới bốn kết quả trên cùng một chữ.
- Mệnh của đứa trẻ cũng được tính theo nhiều cách tuỳ trường phái.
Nghĩa là: đây là một hệ quy ước, dùng được để thu hẹp lựa chọn khi đang phân vân giữa vài cái tên đều hay. Không nên dùng nó để loại một cái tên đẹp, có nghĩa tốt và dễ đọc.
Dịch vụ đặt tên: trả tiền cho cái gì
Dịch vụ đặt tên thu phí dựa trên công tra cứu và uy tín người làm. Trước khi trả tiền nên hỏi rõ:
- Dùng hệ nào để quy chữ về hành, và vì sao chọn hệ đó.
- Bao nhiêu phương án, có giải thích nghĩa từng chữ không.
- Có hứa hẹn gì về tương lai đứa trẻ không — nếu có thì đó là dấu hiệu nên dừng lại, vì không ai đảm bảo được điều đó.
Một dịch vụ tử tế sẽ đưa vài phương án kèm giải nghĩa và nói rõ phần nào là quy ước. Một dịch vụ bán nỗi lo sẽ nói tên hiện tại "phạm" thứ gì đó và phải sửa gấp.
Khi hai bên nội ngoại không thống nhất
Chuyện rất thường gặp, và nó không phải chuyện tên — nó là chuyện ai được quyết trong nhà. Vài cách đã giúp được nhiều gia đình:
- Cha mẹ quyết tên chính, để ông bà chọn tên đệm hoặc tên gọi ở nhà.
- Đưa ra ba phương án đều chấp nhận được rồi để người lớn chọn một — người được chọn thì thấy mình được tôn trọng, mà cả ba đều là tên mình ưng.
- Chốt trước thời hạn đăng ký khai sinh để cuộc bàn bạc có điểm dừng.
Tên gọi ở nhà
Nhiều gia đình đặt thêm tên gọi ở nhà, và đây là chỗ thoải mái nhất: không vướng giấy tờ, không ai đọc sai, đổi được nếu không hợp. Nếu đang căng thẳng vì tên chính, tên gọi ở nhà là chỗ xả van rất tốt.
Mấy điều nên tránh
- Đặt tên trùng với người lớn trong họ mà chưa hỏi — ở nhiều vùng đây là điều kiêng thật và dễ làm mất lòng.
- Chạy theo tên đang thịnh hành: lớp học sẽ có bốn đứa cùng tên, và mười năm sau cái tên nghe rõ là của một thời.
- Đặt tên quá kêu, quá nhiều chữ mang nghĩa lớn lao — đứa trẻ phải mang kỳ vọng đó suốt đời.
- Quyết vội trong tuần cuối trước hạn đăng ký. Ba tháng suy nghĩ cho một cái tên dùng cả đời không phải là nhiều.
Cách chốt cuối cùng
Khi còn hai ba phương án, thử ba phép thử đơn giản: gọi to cái tên đó từ đầu nhà sang cuối nhà; viết nó ra giấy vài chục lần xem có mỏi tay hay dễ sai không; và tưởng tượng một người trưởng thành bốn mươi tuổi được giới thiệu bằng cái tên ấy. Tên nào qua được cả ba thì chọn.
Tóm lại
Nghĩa của từng chữ, cách đọc cách viết, rồi giấy tờ — ba thứ này ảnh hưởng hằng ngày. Phần hợp mệnh dùng để chọn giữa những cái tên đã đạt cả ba, chứ không dùng để loại một cái tên tốt. Và nếu trong nhà đang căng, tên gọi ở nhà là chỗ nhường nhau dễ nhất.