Tên sau kết hôn, ly hôn và nhận con nuôi: tập quán và thủ tục
Có những lúc tên một người không đổi nhưng cách tên ấy xuất hiện trong giấy tờ thì đổi: sau khi kết hôn, sau khi ly hôn, khi nhận con nuôi, hoặc khi một đứa trẻ mang họ mẹ rồi về sau muốn đổi.
Đây là vùng mà lời khuyên trên mạng hay lẫn lộn giữa tập quán và thủ tục. Bài này tách hai thứ đó ra, và nói rõ chỗ nào phải hỏi cơ quan có thẩm quyền chứ không tra được.
Chuyện đầu tiên: ở ta, họ không tự đổi theo hôn nhân
Khác với một số nước, người Việt không có tập quán đổi họ sang họ chồng sau khi cưới. Tên trên giấy tờ giữ nguyên, và mọi thứ gắn với tên ấy — tài khoản, bằng cấp, hồ sơ — cũng giữ nguyên.
Cái đổi là cách xưng hô trong đời sống: được gọi theo tên chồng, theo vai trong nhà, theo tên con. Đó là tập quán, không phải thay đổi giấy tờ, và nó không kéo theo thủ tục nào.
Chỗ hay gây nhầm là với người từng sống ở nước ngoài hoặc có giấy tờ nước ngoài, nơi việc đổi họ sau hôn nhân là chuyện thường. Lúc đó hai hệ giấy tờ có thể ghi hai cái tên khác nhau — và đây là chỗ phải hỏi cơ quan có thẩm quyền, không tự suy.
Sau ly hôn
Vì họ tên vốn không đổi khi cưới nên cũng không có gì phải đổi lại khi ly hôn. Phần đời thường thì có: cách người khác gọi mình đổi, và những chỗ mình từng được ghi theo tên chồng — trong danh bạ trường của con, trong sổ khám, trong nhóm khu phố — sẽ phải nói lại dần.
Việc đáng làm là rà lại những chỗ ghi thông tin liên hệ có gắn với mối quan hệ cũ, đặc biệt là người liên hệ khẩn cấp và người được uỷ quyền đón trẻ. Đây không phải chuyện tên, nhưng nó hay bị quên cùng lúc.
Con mang họ mẹ hoặc đổi họ
Chuyện con mang họ mẹ ngày càng phổ biến và không còn gây bất ngờ như trước. Về đời sống thì phần lớn ổn; chỗ vướng nằm ở những nơi người ta mặc định con mang họ cha — khai giấy tờ ở trường, làm thủ tục ở nơi lạ, hoặc khi đi cùng cha mẹ ra nước ngoài.
Cách gỡ là mang theo giấy tờ chứng minh quan hệ khi đi làm thủ tục quan trọng, thay vì giải thích bằng lời. Một bản sao trong túi tiết kiệm rất nhiều thời gian.
Còn việc thay đổi họ tên trên giấy tờ thì có thủ tục riêng, và điều kiện cùng hồ sơ phải hỏi cơ quan hộ tịch nơi đăng ký — mỗi trường hợp một khác, và đây không phải thứ nên nghe qua kinh nghiệm truyền miệng.
Nhận con nuôi
Đây là nhóm có nhiều thủ tục nhất và cũng là nhóm không nên tự tìm hiểu qua các bài viết chung.
Phần thuộc về gia đình thì đáng bàn trước: gọi trẻ bằng tên nào, có giữ tên cũ không, và nói với trẻ về tên của mình thế nào khi con đủ lớn. Nhiều gia đình chọn giữ lại một phần tên cũ — nó là phần nối với quãng đời trước đó của đứa trẻ.
Còn toàn bộ phần giấy tờ, điều kiện và hồ sơ thì hỏi cơ quan có thẩm quyền và người có chuyên môn pháp lý. Không có bài viết nào thay được việc đó.
Danh sách nơi phải báo khi tên trên giấy tờ đổi
Nếu có một thay đổi được chấp thuận, phần mệt nhất không phải là thủ tục mà là chuỗi việc sau đó. Một danh sách để không sót:
- Ngân hàng và các tài khoản tài chính.
- Nơi làm việc — hồ sơ nhân sự, bảo hiểm.
- Trường học của con, nếu tên mình xuất hiện ở đó.
- Cơ sở y tế nơi mình có hồ sơ.
- Các giấy tờ về nhà đất, xe cộ.
- Hợp đồng dịch vụ đứng tên mình — điện, nước, mạng.
Làm theo thứ tự từ nơi cấp giấy tờ gốc trước, rồi tới các nơi dựa vào giấy tờ ấy. Làm ngược thì phải quay lại nhiều lần.
Khi tên trên giấy tờ không khớp nhau giữa các nơi
Ca rất hay gặp mà ít ai lường trước: cùng một người nhưng giấy khai sinh ghi một kiểu, bằng cấp ghi một kiểu, hộ chiếu ghi kiểu thứ ba — lệch ở dấu, ở chữ đệm, hoặc ở cách viết hoa.
Phần lớn những lệch này sinh ra từ khâu nhập liệu qua nhiều năm chứ không do ai cố ý. Nhưng khi làm thủ tục quan trọng — vay, mua bán nhà đất, đi nước ngoài — thì nó thành vướng thật.
Cách xử: không chờ tới lúc cần mới phát hiện. Lấy hết giấy tờ ra so một lượt vào một buổi rảnh, ghi lại chỗ nào lệch, rồi hỏi nơi cấp từng loại giấy xem cần làm gì. Thứ tự sửa cũng đi từ giấy tờ gốc trước.
Nói với trẻ về tên của mình
Trẻ trong nhà có họ khác với một bên cha mẹ, hoặc có tên khác tên khai sinh, sớm muộn cũng sẽ được bạn bè hỏi.
Chuẩn bị trước cho con một câu ngắn, bình thường, không cần giải thích hoàn cảnh gia đình: "Mình mang họ mẹ" — đủ và không nợ ai thêm lời nào. Trẻ có sẵn một câu để trả lời thì không bị bối rối, và cũng không thấy chuyện ấy là điều gì phải giấu.
Phần sâu hơn — vì sao lại như vậy — thì nói khi con hỏi và nói theo mức con hiểu được, chứ không cần nói hết trong một lần.
Phần nếp nhà, và chỗ nó đụng phần thủ tục
Nhiều nhà có nếp riêng về họ tên — tên đệm chung một đời, kiêng trùng với người trên trong họ, hoặc nếp về việc ai đặt tên.
Mấy nếp ấy thuộc về gia đình và nên bàn trong gia đình. Nhưng có một ranh giới nên nhớ: nếp nhà không quyết định được phần thủ tục, và phần thủ tục cũng không phủ nhận được nếp nhà. Tên gọi trong nhà có thể khác tên trên giấy, và đó là chuyện bình thường ở rất nhiều gia đình.
Ba điều gọn lại
Một. Ở ta họ không đổi theo hôn nhân, nên cũng không có gì phải đổi lại sau ly hôn. Cái đổi là cách xưng hô trong đời sống — đó là tập quán, không kéo theo thủ tục nào.
Hai. Con mang họ mẹ thì mang theo giấy tờ chứng minh quan hệ khi đi làm thủ tục quan trọng, thay vì giải thích bằng lời.
Ba. Điều kiện và hồ sơ cho việc thay đổi họ tên hay nhận con nuôi thì hỏi cơ quan hộ tịch và người có chuyên môn pháp lý — mỗi trường hợp một khác, và đây không phải thứ nghe qua truyền miệng.