Tên trùng với người trên trong họ: nếp kiêng và cách xử ngày nay

Đặt tên con, chọn được một cái ưng ý, đưa ra thì có người trong họ nói tên đó trùng với tên một người bề trên. Câu chuyện dừng ở đó, và cả nhà bắt đầu khó xử.

Bài này nói về nếp kiêng tên người trên — gốc của nó, mức độ khác nhau giữa các nhà, và cách xử ngày nay.

Nếp kiêng tên: nó từ đâu ra

Đây là một nếp có gốc lâu đời trong văn hoá vùng Đông Á, không riêng Việt Nam.

Ý cơ bản là tên của người bề trên được coi trọng, nên con cháu tránh gọi thẳng và tránh dùng lại. Trong lịch sử, việc kiêng tên còn được áp ở quy mô rộng hơn nhiều so với phạm vi gia đình.

Trong nhà người Việt, nếp này còn lại chủ yếu ở mấy dạng: tránh đặt trùng tên ông bà, cụ kỵ và người đã khuất trong họ; tránh gọi thẳng tên người trên khi nói chuyện; và ở một số nhà còn tránh cả tên chệch âm gần giống.

Điều quan trọng cần nói ngay: mức độ áp dụng khác nhau rất xa giữa các dòng họ và các vùng. Có nhà giữ rất chặt, có nhà chỉ còn giữ trong cách xưng hô, có nhà không đặt nặng. Không có một chuẩn chung để nói ai đúng.

Vì sao chuyện này hay thành căng thẳng

Không phải vì cái tên, mà vì mấy thứ đứng sau nó.

Nó chạm vào thứ tự trong họ. Người nêu vấn đề thường là người đang giữ vai trò nhắc nhở nếp nhà, và với họ đây là chuyện bổn phận chứ không phải chuyện sở thích.

Bố mẹ thì đã chọn xong và đã gắn bó với cái tên. Tên là thứ người ta nghĩ nhiều tuần, nói ra nhiều lần, và đã hình dung đứa bé mang nó.

Thời điểm luôn xấu. Chuyện này nổ ra đúng lúc nhà đang bận nhất, người mẹ đang mệt nhất.

Nên phần lớn căng thẳng không giải quyết được bằng cách ai đúng ai sai — mà bằng cách tách rõ đâu là nếp nhà và đâu là quyền của bố mẹ.

Hỏi cho rõ trước khi tranh luận

Nhiều trường hợp tự gỡ ngay ở bước này.

Trùng với ai, ở đời nào? Có nhà chỉ kiêng ba đời, có nhà kiêng xa hơn. Hỏi cụ thể thì biết phạm vi thật.

Trùng cả tên hay chỉ trùng chữ đệm? Nhiều khi cái gọi là trùng chỉ là một chữ trong tên ghép.

Nhà mình có kiêng cả âm gần giống không? Đây là chỗ mỗi nhà một khác nhất.

Trước đây trong họ đã có trường hợp nào tương tự chưa, hồi đó xử sao? Câu này hữu ích nhất — nó chuyển cuộc nói chuyện từ nguyên tắc sang tiền lệ, và tiền lệ thì dễ theo hơn.

Hỏi bằng giọng muốn biết, không phải giọng chất vấn. Người lớn tuổi thường kể rất rõ khi được hỏi thật lòng, và trong lúc kể có khi chính họ nhớ ra rằng nhà mình không chặt tới mức đó.

Bốn cách xử, tuỳ nhà mà chọn

Không cách nào là chuẩn; chọn cái nhà mình sống được.

Đổi tên. Đơn giản nhất nếu bố mẹ chưa quá gắn bó và còn phương án khác cũng ưng.

Giữ tên nhưng đổi chữ đệm hoặc đổi cách viết. Giữ được phần bố mẹ thích mà vẫn khác đi rõ ràng — đây là lối ra êm nhất và nhiều nhà chọn.

Giữ nguyên, và nói rõ với người trong họ. Nói trước, nói trực tiếp, và nói là vợ chồng đã cân nhắc — khác hẳn với việc im lặng để mọi người tự phát hiện sau.

Tên khai sinh một đằng, tên gọi ở nhà một nẻo. Cách này người Việt vốn dùng nhiều, và nó giải quyết được phần xưng hô hằng ngày.

Điều nên tránh trong mọi phương án: gán cho đứa trẻ vai trò của cuộc tranh cãi. Sau này kể lại rằng "đặt tên con cũng bị người ta ngăn" là để đứa bé mang theo một chuyện không phải của nó.

Phần thực tế: giấy tờ và trường lớp

Ngoài chuyện nếp, có mấy thứ đời thường nên cân.

Trùng tên trong cùng nhà, cùng địa chỉ gây nhầm lẫn thật với giấy tờ, thư từ, hồ sơ y tế — nhất là khi cùng cả họ và tên đệm.

Trùng tên trong cùng lớp, cùng cơ quan thì đứa trẻ sẽ sống với một biệt danh phân biệt suốt nhiều năm, và biệt danh đó không do bạn chọn.

Đây là lý do thực tế, và nó đứng độc lập với chuyện nếp — một cái tên có thể không vướng nếp nào mà vẫn bất tiện, hoặc ngược lại.

Với tên đã đặt rồi mà sau này mới phát hiện vướng, thì chuyện sửa giấy tờ là việc có thủ tục và có chi phí — hỏi cơ quan hộ tịch để biết cụ thể, đừng nghe truyền miệng.

Khi bạn là người bên họ

Đổi vai một chút, vì bài này sẽ có người đọc ở phía kia.

Nếu bạn thấy tên cháu vướng nếp nhà, mấy điều làm cho chuyện nhẹ đi: nói sớm — trước khi làm giấy khai sinh thì mọi thứ còn dễ; nói riêng với bố mẹ cháu chứ đừng nói giữa đông người; nói rõ nếp đó là gì và phạm vi tới đâu thay vì chỉ nói không được.

Và nhận rằng quyền quyết định cuối cùng là của bố mẹ đứa bé. Nói cho họ biết là làm tròn phần mình; ép là chuyện khác.

Với nhiều nhà, giữ được hoà khí quan trọng hơn giữ được đúng một chữ — và người lớn tuổi thường là người hiểu điều đó rõ nhất khi được hỏi thẳng.

Ba điều gọn lại

Một, nếp kiêng tên người trên là có thật và lâu đời, nhưng mức độ áp dụng khác nhau rất xa giữa các dòng họ — không có chuẩn chung để nói ai đúng.

Hai, hỏi cụ thể trùng với ai đời nào, trùng cả tên hay chỉ một chữ, và trong họ trước đây xử sao — nhiều trường hợp tự gỡ ngay ở bước hỏi.

Ba, lối ra êm nhất thường là giữ phần bố mẹ thích và đổi chữ đệm hoặc cách viết; và đừng để đứa trẻ mang theo câu chuyện tranh cãi đó.