Họ của người Việt: ít họ mà đông người, một họ hai cách viết, và chuyện con mang họ mẹ
Bàn về đặt tên thì người ta nói rất nhiều về phần tên, còn phần họ thì mặc định là có sẵn, không phải chọn. Nhưng họ mới là phần đi trước, phần được đọc lên trước, và trong nhiều trường hợp cũng là phần có chuyện để bàn.
Bài này nói về họ người Việt: mấy họ phổ biến, chuyện một họ hai cách viết theo vùng, họ kép, và chuyện con mang họ mẹ.
Vì sao ít họ mà đông người
So với nhiều nước, người Việt dùng một số lượng họ khá nhỏ. Họ Nguyễn chiếm phần lớn nhất — các nguồn thống kê đưa ra con số khác nhau, thường trong khoảng từ khoảng một phần ba tới gần bốn phần mười dân số, tuỳ cách đếm và tuỳ nguồn.
Sau đó là một nhóm quen thuộc: Trần, Lê, Phạm, Hoàng hoặc Huỳnh, Phan, Vũ hoặc Võ, Đặng, Bùi, Đỗ. Chỉ chừng chục họ đã phủ phần rất lớn dân số.
Lý do lịch sử thì các nhà nghiên cứu vẫn còn bàn, và có nhiều cách giải thích khác nhau: ảnh hưởng của các triều đại, việc đổi họ theo vua chúa, việc ban họ, và việc dân chúng nhận họ của người có thế lực trong vùng. Đây là chỗ nên nói là các nguồn không thống nhất, chứ không nên kể một câu chuyện gọn ghẽ như thể đã có kết luận.
Hệ quả thực tế thì rõ: trùng họ tên là chuyện rất thường gặp, và họ gần như không có giá trị phân biệt khi tra cứu. Điều này ảnh hưởng tới giấy tờ, tới ngân hàng, tới trường học — nhiều hơn là ảnh hưởng tới chuyện tên hay hay dở.
Một họ, hai cách viết theo vùng
Đây là chỗ hay gây lúng túng khi làm giấy tờ.
Hoàng và Huỳnh vốn là hai cách đọc của cùng một chữ; Vũ và Võ cũng vậy. Cách phân bố khác nhau theo vùng — miền Bắc quen một lối, miền Nam quen lối kia.
Gốc của chuyện này thường được giải thích bằng tục kiêng tên huý: khi một chữ trùng với tên của bậc bề trên hoặc của hoàng gia thì người ta đọc chệch đi, và cách đọc chệch ấy theo thời gian thành cách đọc chính thức của cả một vùng. Lời giải thích này được nhắc nhiều, nhưng chi tiết cụ thể thì các nguồn cũng không hoàn toàn giống nhau.
Điều cần nhớ cho đời sống: hai cách viết là hai họ khác nhau trên giấy tờ. Đã khai sinh là Huỳnh thì mọi giấy tờ phải là Huỳnh; viết lẫn sang Hoàng ở một chỗ nào đó là sinh ra việc phải đi đính chính.
Chuyện này hay xảy ra khi người trong nhà điền hộ giấy tờ theo trí nhớ, hoặc khi nhập liệu ở nơi quen dùng lối viết của vùng mình.
Họ kép và mấy dạng đặc biệt
Ngoài họ một chữ còn có mấy dạng khác, và mỗi dạng có chuyện riêng.
Họ kép — hai chữ ghép thành một họ. Có dạng gắn với dòng dõi, có dạng ghép họ cha với họ mẹ, và ngày nay nhiều gia đình chọn dạng sau vì muốn giữ cả hai bên.
Họ của các dân tộc thiểu số có hệ riêng và không theo khuôn của người Kinh. Mỗi dân tộc một cách, và có nơi còn dùng cách đặt phần đầu để phân biệt nam nữ. Ai làm việc với giấy tờ hoặc với danh sách nhiều vùng nên biết là khuôn quen của mình không áp được cho mọi trường hợp.
Họ của người gốc nước ngoài đã nhập tịch — thường được phiên sang chữ Việt, và cách phiên có thể khác nhau giữa các giấy tờ làm ở các thời điểm khác nhau. Đây là nguồn sai lệch hay gặp.
Điểm chung của cả ba nhóm: hệ thống nhập liệu quen với họ một chữ thường xử vụng, nên người mang những họ này hay phải đi sửa giấy tờ hơn người khác.
Con mang họ mẹ
Trước đây hiếm, nay không còn lạ, và hay được hỏi.
Về mặt pháp lý, pháp luật Việt Nam cho phép họ của con được xác định theo thoả thuận của cha mẹ — tức là mang họ cha hoặc họ mẹ đều được. Quy định chi tiết và thủ tục thì nên hỏi cơ quan hộ tịch nơi đăng ký khai sinh, vì đó là nơi nắm quy định đang có hiệu lực và nắm cả các trường hợp riêng.
Lý do các gia đình chọn cách này thì nhiều: mẹ là con một, muốn giữ một họ trong nhà, cha mẹ không đăng ký kết hôn, hoặc đơn giản là hai bên thống nhất như vậy.
Phần khó thường không nằm ở thủ tục mà nằm ở gia đình. Với nhiều nhà, họ của con là chuyện của cả dòng họ chứ không riêng hai vợ chồng. Nên nếu định làm thì nói chuyện sớm và nói với người có tiếng nói trong nhà, thay vì để tới lúc đi khai sinh mới báo.
Và nói bằng lý do của mình chứ đừng nói bằng lý lẽ chung — "nhà em muốn giữ họ bên ngoại vì mẹ là con một" dễ nghe hơn nhiều so với một bài về bình đẳng.
Đổi họ: khó hơn đổi tên
Nhiều người tưởng hai việc như nhau, thật ra không.
Họ gắn với quan hệ cha mẹ con trong hồ sơ hộ tịch, nên việc thay đổi thường đi kèm những căn cứ cụ thể — chẳng hạn các trường hợp liên quan tới nhận cha mẹ con, nhận nuôi con nuôi, hoặc những tình huống mà pháp luật có quy định riêng. Đây không phải việc muốn là làm.
Thủ tục, giấy tờ và điều kiện cụ thể thay đổi theo quy định từng thời kỳ, nên bài viết nào cũng có thể lỗi thời. Chỗ hỏi đúng là cơ quan hộ tịch, và với trường hợp phức tạp thì hỏi người làm nghề luật.
Còn phần hệ quả thì nên tính trước cho đủ: đổi họ kéo theo phải sửa hàng loạt giấy tờ khác — học bạ, bằng cấp, tài khoản ngân hàng, bảo hiểm, hợp đồng. Nhiều người làm xong phần chính rồi mắc kẹt ở mấy giấy tờ cũ không sửa được nữa.
Họ trong đời sống hằng ngày
Mấy chỗ thực tế đáng biết.
Xưng hô. Người Việt gọi nhau bằng tên chứ không bằng họ, khác với nhiều nước. Nên trong môi trường có người nước ngoài, việc bị gọi bằng họ là chuyện hay xảy ra và không có gì đáng bực — giải thích một câu là xong.
Sắp xếp danh sách. Sắp theo họ thì danh sách người Việt gần như vô dụng vì quá nhiều người cùng họ. Các trường và cơ quan thường sắp theo tên, và đó là lựa chọn hợp lý.
Biểu mẫu nước ngoài. Ô họ và ô tên bị điền ngược là lỗi rất phổ biến, và nó kéo theo sai lệch trên vé máy bay, visa, bằng cấp. Điền xong nên đọc lại đúng thứ tự trên hộ chiếu.
Trùng tên. Vì ít họ nên trùng cả họ lẫn tên là chuyện thường. Trong hồ sơ nên kèm ngày sinh hoặc số giấy tờ để phân biệt, đừng dựa vào họ tên.
Ba điều gọn lại
Một, người Việt dùng ít họ nên họ gần như không có giá trị phân biệt — nhớ điều này khi làm hồ sơ và danh sách.
Hai, Hoàng với Huỳnh, Vũ với Võ là hai cách đọc cùng một chữ, nhưng trên giấy tờ là hai họ khác nhau: đã khai sinh thế nào thì giữ nguyên thế đó.
Ba, con mang họ mẹ là việc pháp luật cho phép theo thoả thuận của cha mẹ, nhưng phần khó thường nằm ở gia đình — nên nói chuyện sớm, và nói bằng lý do của nhà mình.