Gọi tên và xưng hô: khác nhau theo vùng, và mấy chỗ dễ mất lòng
Tên ghi trên giấy khai sinh là một chuyện. Tên người ta gọi bạn hằng ngày là chuyện khác — và ở Việt Nam, cách gọi ấy đổi theo vùng, theo thế hệ, theo quan hệ.
Người chuyển vùng sống, người lấy vợ lấy chồng khác quê, người đi làm xa đều gặp mấy chỗ lúng túng này. Bài này gom lại những khác biệt phổ biến và mấy chỗ dễ mất lòng.
Gọi bằng tên hay bằng thứ
Ở nhiều vùng phía Nam, người trong nhà và hàng xóm quen gọi theo thứ — anh Hai, chị Ba, cô Tư. Ở phía Bắc thì gọi tên là phổ biến hơn. Cả hai đều bình thường, và người từ vùng này sang vùng kia dễ thấy lạ tai lúc đầu.
Điều đáng nhớ: đó là thói quen vùng miền, không phải phép tắc. Người ta gọi bạn theo cách quen của họ, không có ý gì.
Cách xưng hô theo tuổi và theo vai
Tiếng Việt buộc người nói phải chọn vai ngay từ chữ đầu câu — anh, chị, cô, chú, bác, em. Với người quen thì dễ, với người lạ thì phải đoán, và đoán sai là chỗ dễ ngượng nhất.
- Không chắc thì dùng cách trung tính trước: "anh/chị" với người tầm tuổi mình trở lên.
- Hỏi thẳng cũng được — "em gọi anh hay gọi chú ạ?" nghe lịch sự chứ không vô duyên.
- Người ta sửa lại thì sửa theo, đừng giữ cách cũ cho bằng được.
- Trong công việc nhiều nơi nay dùng "anh/chị" cho mọi lứa tuổi để đỡ rắc rối.
Gọi theo tên con
Ở nhiều nơi, người đã có con được gọi theo tên con — mẹ Bin, bố Su. Thân mật và tiện, nhưng có hai chỗ nên để ý: người chưa có con có thể thấy lạc lõng trong nhóm, và trong môi trường công việc thì cách gọi này không hợp.
Bên nội, bên ngoại và nhà chồng nhà vợ
Đây là chỗ nhiều người mới về làm dâu làm rể lúng túng nhất, vì cách gọi khác nhau giữa các nhà chứ không chỉ giữa các vùng.
- Hỏi trước một người trong nhà — thường là vợ hoặc chồng bạn — chứ đừng tự suy.
- Nghe cách người khác trong nhà gọi rồi theo.
- Nhầm thì xin lỗi nhẹ rồi gọi lại cho đúng, không cần giải thích dài.
- Ghi ra giấy cho lần đầu về ra mắt — nghe buồn cười nhưng rất nhiều người làm.
Tên gọi ở nhà
Nhiều nhà đặt cho con một tên gọi riêng, dùng suốt tuổi nhỏ. Có nhà giữ tên đó tới lớn, có nhà bỏ hẳn khi con đi học.
Chỗ nên cân: tên gọi ở nhà nghe dễ thương lúc bé có thể làm người lớn ngại khi đi làm. Nếu chỉ dùng trong nhà thì không sao; nếu định dùng rộng thì nghĩ trước xem người ta sẽ gọi thế nào khi con ba mươi tuổi.
Khi tên bị đọc trại theo vùng
Một số âm được phát âm khác nhau giữa các vùng, nên cùng một tên có thể nghe khác hẳn khi bạn chuyển chỗ ở. Chuyện này không sửa được và cũng không cần sửa — chỉ nên biết trước khi đặt tên cho con, nhất là khi gia đình hai bên khác vùng.
Gọi tên trong môi trường làm việc
- Nhiều nơi gọi tên kèm chức danh, nhiều nơi chỉ gọi tên.
- Nghe đồng nghiệp gọi nhau thế nào trong tuần đầu rồi theo.
- Đừng tự rút gọn tên người khác khi họ chưa cho phép.
- Người nước ngoài làm cùng thường quen gọi tên riêng — nói cho họ biết bạn muốn được gọi thế nào.
Khi bạn muốn được gọi khác đi
Rất nhiều người không thích tên gọi ở nhà hoặc biệt danh cũ mà ngại nói. Cứ nói thẳng một lần, nhẹ nhàng: "Anh chị gọi em là X nhé." Phần lớn mọi người sẽ đổi ngay, và ai quên thì nhắc lại một lần nữa là xong.
Với người lớn tuổi trong nhà thì khó hơn — nhiều khi phải chấp nhận rằng ông bà sẽ gọi theo cách cũ tới cùng, và điều đó cũng không sao.
Khi gọi sai tên người khác
Chuyện xảy ra với tất cả mọi người. Cách xử gọn nhất là nhận ngay và gọi lại cho đúng, không thanh minh dài. Nếu hay quên tên thì ghi vào điện thoại kèm một dấu hiệu nhận diện — mẹo cũ nhưng hiệu quả.
Gọi tên trong tin nhắn và trên mạng
Viết khác nói: trong tin nhắn không có giọng, nên cách xưng hô càng phải rõ để không bị hiểu lệch.
- Xưng hô ngay câu đầu khi nhắn cho người mới quen — người nhận biết mình đang ở vai nào.
- Đừng gọi tên trống không với người lớn tuổi, dù trên mạng nghe có vẻ thoải mái hơn.
- Tên hiển thị trên tài khoản nên là tên bạn muốn được gọi, đỡ phải giải thích mỗi lần.
- Trong nhóm đông người thì nhắc tên người mình đang trả lời, tránh nhầm.
Dạy trẻ cách gọi
Trẻ con học xưng hô bằng cách nghe người lớn, nên cách cả nhà gọi nhau chính là bài học. Sửa cho con thì sửa nhẹ và sửa ngay lúc đó, đừng để tới lúc có khách mới nhắc — trẻ ngượng và khách cũng ngại.
Trẻ gọi sai người lạ là chuyện thường, không phải chuyện hư. Người lớn phần lớn đều hiểu.
Gọi tên trong buôn bán
Người bán hàng gọi khách thế nào ảnh hưởng tới cả buổi mua. Vài điều quen thuộc mà người mới mở cửa hàng hay lúng túng:
- Đoán tuổi trẻ hơn một bậc thường an toàn hơn đoán già.
- Khách tự xưng thế nào thì theo thế ấy — đây là tín hiệu rõ nhất.
- Đừng gọi "em" với khách lớn tuổi dù mình lớn tuổi hơn họ.
- Nhớ tên khách quen là thứ giữ khách tốt hơn nhiều lời chào hàng.
Ba điều gọn lại
- Cách gọi là thói quen vùng miền, không phải phép tắc — người ta gọi theo cách quen của họ, không có ý gì.
- Về nhà chồng nhà vợ thì hỏi trước, đừng tự suy ra cách xưng hô.
- Muốn được gọi khác thì nói thẳng một lần, nhẹ nhàng, rồi nhắc lại nếu cần.