Tên người Việt khi ra nước ngoài: dấu, thứ tự và mấy chỗ hay vướng
Tên người Việt gặp ba chuyện không có ở tên phương Tây: dấu, thứ tự các phần, và tên đệm. Khi tên đi qua hệ thống của nước khác, ba chuyện này sinh ra những trục trặc rất cụ thể. Bài này gom lại để biết trước.
Chuyện thứ nhất: viết không dấu
Trên hộ chiếu và giấy tờ quốc tế, tên được viết bằng chữ không dấu. Đây là chuẩn kỹ thuật của giấy tờ đọc bằng máy, không phải quy định riêng của nước nào.
Hệ quả cần biết:
Nhiều tên khác nhau thành giống hệt nhau khi bỏ dấu. Đây là điều nên cân nhắc lúc đặt tên, nhất là khi đứa trẻ có khả năng sẽ sống hoặc làm việc ở nước ngoài.
Một số tên bỏ dấu ra chữ có nghĩa khác trong tiếng Việt hoặc trong ngôn ngữ khác. Thử viết không dấu và đọc to lên là biết.
Cách bỏ dấu phải nhất quán giữa mọi giấy tờ. Chữ Đ và D là chỗ hay lệch nhất giữa các loại giấy tờ và giữa các hệ thống — và một chữ lệch là một lần phải giải thích.
Việc nên làm: xem tên không dấu trên hộ chiếu, rồi dùng đúng cách viết đó ở mọi nơi — vé máy bay, hồ sơ nhập học, hợp đồng lao động, tài khoản ngân hàng. Đây là quy tắc đơn giản mà tránh được phần lớn rắc rối.
Chuyện thứ hai: thứ tự họ và tên
Người Việt viết họ trước, tên chính sau. Phần lớn nước phương Tây viết ngược lại.
Khi điền biểu mẫu nước ngoài thường có hai ô: một ô cho họ và một ô cho tên. Đây là chỗ sai nhiều nhất, và cách tránh thì đơn giản: ô nào ghi họ thì điền đúng họ của bạn, bất kể ô đó nằm trước hay sau. Đừng điền theo thứ tự đọc.
Chỗ rắc rối hơn: hệ thống nước ngoài thường coi phần giữa là tên đệm theo cách hiểu của họ, và nhiều nơi rút gọn nó thành một chữ cái đầu. Tên có ba chữ mà phần giữa biến thành một chữ cái là chuyện rất thường.
Còn cách gọi thì khác hẳn: người Việt gọi nhau bằng tên chính, còn người phương Tây quen gọi bằng họ khi trang trọng. Điều này dẫn tới việc bạn được gọi bằng họ của mình trong môi trường quốc tế — không phải họ nhầm, chỉ là quy ước khác. Nói trước một câu về cách bạn muốn được gọi thường giải quyết ngay.
Chuyện thứ ba: tên dài và ô nhập
Tên bốn năm chữ gặp vấn đề rất thực tế: nhiều hệ thống có giới hạn ký tự, và khi vượt thì tên bị cắt mà không báo.
Chỗ hay gặp: hệ thống đặt vé, thẻ ngân hàng, thẻ nhân viên, địa chỉ email công ty.
Với vé máy bay thì đây không phải chuyện nhỏ: tên trên vé phải khớp với giấy tờ dùng để đi. Quy định về mức sai lệch được chấp nhận và cách sửa thì tuỳ hãng và thay đổi theo thời gian — nên đặt xong hãy đối chiếu ngay với hộ chiếu, và thấy lệch thì liên hệ hãng sớm. Sửa sớm thường dễ hơn nhiều so với sửa sát ngày bay.
Chọn một tên gọi thêm: nên hay không
Nhiều người Việt chọn thêm một tên tiếng nước ngoài cho dễ gọi trong công việc. Chuyện này hoàn toàn bình thường và không liên quan gì tới giấy tờ.
Mấy điều đáng cân:
Không bắt buộc. Tên Việt hoàn toàn dùng được; nhiều người chỉ cần dạy đồng nghiệp cách đọc một lần.
Nếu chọn thì dùng nhất quán một tên, vì đây là tên người khác dùng để tìm ra bạn.
Giấy tờ vẫn phải dùng tên thật. Ký hợp đồng, mở tài khoản, làm thủ tục thì dùng tên trong giấy tờ, và tên đó phải khớp nhau giữa các loại giấy.
Trong email và hồ sơ công việc, cách nhiều người dùng là ghi cả hai — tên thật trước, tên gọi thêm trong ngoặc. Vừa rõ ràng vừa không phải giải thích nhiều lần.
Tên trong hồ sơ và trên mạng
Ngoài giấy tờ, tên còn xuất hiện ở một loạt chỗ mà sự nhất quán mang lại lợi ích thật.
Hồ sơ xin việc và hồ sơ học. Viết tên giống hệt cách trên giấy tờ dùng để nộp. Người tuyển dụng đối chiếu hồ sơ với giấy tờ, và một chữ lệch thành một câu hỏi không cần thiết.
Email công việc. Nếu tự chọn được thì chọn dạng dễ đọc và dễ đọc cho người khác nghe qua điện thoại. Dạng có dấu chấm giữa họ và tên thường dễ hơn dạng viết liền một chuỗi dài.
Hồ sơ nghề nghiệp trên mạng. Dùng một cách viết duy nhất cho mọi nền tảng, vì đây là cách người khác tìm ra bạn. Đổi qua lại giữa có dấu và không dấu làm phân tán kết quả tìm kiếm.
Tên hiển thị trong ứng dụng họp trực tuyến. Đặt sẵn một lần, có thể kèm cách đọc trong ngoặc. Nó tiết kiệm cho cả bạn lẫn người đối diện.
Nguyên tắc chung gọn nhất: một cách viết cho giấy tờ, một cách viết cho đời thường, và giữ nguyên cả hai.
Khi tên bị ghi sai trên giấy tờ
Chuyện này gặp nhiều hơn người ta tưởng — sai dấu, sai một chữ cái, thiếu tên đệm, hoặc lệch giữa hai loại giấy.
Phát hiện sớm là quan trọng nhất. Mỗi lần nhận giấy tờ mới thì đọc kỹ phần tên ngay tại chỗ, trước khi rời quầy. Sửa lúc đó thường nhanh hơn nhiều so với sửa sau.
Sai giữa các loại giấy tờ là loại phiền nhất, vì nó làm nghẽn những việc cần đối chiếu: mở tài khoản, làm hộ chiếu, thủ tục nhà đất, thủ tục ở nước ngoài.
Thủ tục sửa thì tuỳ loại giấy tờ và tuỳ nơi cấp, và quy định thay đổi theo thời gian — nên hỏi thẳng cơ quan đã cấp giấy đó, hoặc cơ quan hộ tịch với giấy khai sinh. Đừng làm theo lời kể của người quen, vì mỗi trường hợp một khác.
Việc bạn làm được ngay: giữ bản sao mọi giấy tờ và chụp ảnh lưu lại, để khi cần đối chiếu thì có ngay bằng chứng cách viết đúng là thế nào.
Dạy người khác đọc tên mình
Một mẹo hiệu quả và không tốn gì: ghi cách phát âm theo chữ cái mà người đó đọc được, kèm một từ quen thuộc có âm tương tự. Người ta thường rất sẵn lòng, họ chỉ không biết cách.
Và nói rõ nếu bạn có ưu tiên: muốn được gọi bằng tên chính, bằng tên gọi thêm, hay bằng cách nào. Nói một lần lúc gặp đầu tiên dễ hơn nhiều so với sửa sau nhiều tháng.
Ngược lại, khi bạn gặp người nước khác thì cũng vậy: hỏi thẳng cách đọc tên họ là một việc lịch sự, không phải bất tiện.
Mấy việc nên làm một lần cho gọn
- Chụp ảnh trang thông tin hộ chiếu và lưu ở chỗ bạn tìm lại được — để đối chiếu cách viết tên mỗi khi điền biểu mẫu.
- Ghi ra cách viết chuẩn của tên mình không dấu, và dùng đúng cách đó mọi nơi.
- Kiểm tên trên vé ngay sau khi đặt, không đợi tới ngày bay.
- Với con nhỏ có khả năng sống ở nước ngoài, thử viết tên không dấu và đọc to trước khi chốt tên.
Và phần thủ tục — đặt tên khi khai sinh, đổi tên, ghi tên trong hộ chiếu — thì hỏi cơ quan hộ tịch hoặc cơ quan cấp hộ chiếu. Quy định thay đổi theo thời gian, và đây là chỗ không nên làm theo lời truyền miệng.
Tóm lại
Giấy tờ quốc tế viết tên không dấu, nên xem cách viết trên hộ chiếu rồi dùng đúng cách đó ở mọi nơi — chữ Đ và D là chỗ hay lệch nhất.
Biểu mẫu nước ngoài có ô họ và ô tên: điền đúng họ vào ô họ, đừng điền theo thứ tự đọc. Tên dài dễ bị cắt trong hệ thống, và với vé máy bay thì tên phải khớp giấy tờ — đối chiếu ngay sau khi đặt. Còn tên gọi thêm bằng tiếng nước ngoài thì hoàn toàn bình thường, chỉ nhớ giấy tờ vẫn dùng tên thật.