Y hay I, dấu đặt ở đâu: đổi cách viết tên có đổi phần ngũ hành không
Viết Ly hay Li, Thuý hay Thúy, Kỳ hay Kì — câu hỏi này hay được đặt ra khi nhà đang chọn tên, và thường kèm một lo lắng: đổi cách viết thì phần ngũ hành có đổi không?
Câu trả lời gọn: tuỳ vào bảng mình đang dùng — và đó chính là vấn đề. Bài này nói rõ vì sao.
Các bảng gán hành đếm thứ khác nhau
Không có một cách duy nhất để gán hành cho một cái tên. Các bảng đang lưu hành đếm những thứ rất khác nhau:
Có bảng dựa vào âm đầu của chữ. Có bảng dựa vào vần và thanh điệu. Có bảng đếm số nét của chữ Hán tương ứng. Có bảng dựa vào nghĩa của chữ.
Bốn cách ấy phản ứng khác nhau với việc đổi cách viết. Đổi y thành i không đụng gì tới âm đầu, nhưng có thể đụng tới vần; đổi vị trí dấu không đụng tới nghĩa; còn bảng đếm nét chữ Hán thì không quan tâm tới chữ quốc ngữ chút nào.
Nên câu hỏi "đổi cách viết có đổi hành không" chỉ trả lời được sau khi biết bảng nào. Hỏi chung chung thì mỗi người đáp một kiểu, và cả hai đều đang nói thật theo bảng của họ.
Ba kiểu đổi cách viết thường gặp
Y và I. Cặp này có cả lý do chính tả lẫn thói quen vùng miền, và cả hai cách đều được dùng rộng rãi trong tên người.
Vị trí dấu thanh. Chữ "hoá" và "hóa" là cùng một chữ, chỉ khác quy ước đặt dấu. Đây không phải hai cách viết khác nhau về bản chất — phát âm y hệt, nghĩa y hệt.
Viết hoa và viết thường, có dấu và không dấu. Không ảnh hưởng gì tới chữ; chỉ ảnh hưởng tới chuyện giấy tờ và máy móc, nói ở dưới.
Phần quan trọng hơn: giấy tờ
Đây mới là chỗ cách viết gây hậu quả thật, và hậu quả kéo dài nhiều năm.
Tên trên giấy khai sinh là tên chuẩn, và mọi giấy tờ sau này phải khớp với nó: học bạ, bằng cấp, hộ chiếu, tài khoản ngân hàng, bảo hiểm.
Một chữ viết lệch giữa hai giấy tờ — Ly ở giấy này và Li ở giấy kia — là chuyện đủ để phải đi làm lại thủ tục, đôi khi vào đúng lúc đang cần gấp.
Nên nguyên tắc thực tế nhất khi chọn tên: chọn một cách viết rồi dùng nhất quán mọi nơi, và khi làm giấy khai sinh thì kiểm lại từng chữ trước khi ký. Chuyện sửa sau thuộc thẩm quyền của cơ quan hộ tịch, có thủ tục riêng, và kéo theo việc sửa các giấy tờ khác.
Cách viết và máy móc
Phần đời sống số cũng đáng tính khi chọn tên.
Tên bỏ dấu để nhập vào ô của một số hệ thống có thể trùng với một tên khác: hai tên khác nhau khi có dấu lại thành một khi bỏ dấu. Điều này hay gây phiền ở chỗ đặt vé, đăng ký tài khoản, tra cứu hồ sơ.
Ngoài ra tên có dấu đôi khi hiển thị sai trên một số phần mềm cũ. Không phải lý do để đổi tên — chỉ là thứ nên biết trước, và biết cách xử khi gặp: giữ đúng tên trên giấy tờ, còn phần nhập máy thì theo quy định của chỗ đó.
Khi giấy tờ đã ghi một kiểu mà nhà quen gọi kiểu khác
Rất nhiều nhà rơi vào ca này: giấy khai sinh ghi một cách viết, nhưng cả nhà và họ hàng lại quen viết kiểu khác — trong thiệp mời, trong sổ họ, trên bảng tên ở lớp.
Cách xử gọn và không gây phiền về sau: giấy tờ theo giấy tờ, đời thường theo thói quen. Không cần bắt cả nhà đổi cách viết, và cũng không nên sửa giấy tờ chỉ vì thói quen.
Chỗ cần nhất quán tuyệt đối chỉ là những nơi có liên quan tới giấy tờ: hồ sơ nhập học, hợp đồng, tài khoản ngân hàng, vé máy bay. Còn thiệp cưới hay bảng tên ở lớp thì viết theo cách nhà quen cũng chẳng sao.
Với người lớn tuổi mà giấy tờ đời trước ghi lệch nhau giữa các loại — chuyện khá phổ biến — thì nên gom tất cả lại, xem cái nào là gốc, rồi hỏi cơ quan hộ tịch về cách thống nhất. Làm sớm dễ hơn nhiều so với làm lúc đang cần gấp một thủ tục.
Khi một người tự đổi cách viết tên mình
Người lớn đôi khi muốn viết tên mình khác đi — bỏ dấu cho tiện khi làm việc với người nước ngoài, hoặc đổi y thành i cho gọn.
Chuyện đó bình thường trong sinh hoạt, và khác hẳn với việc đổi tên — đổi tên là thủ tục hành chính, còn viết khác đi trong đời thường thì không.
Chỉ cần nhớ ranh giới: chữ ký và mọi giấy tờ vẫn theo bản trên giấy khai sinh. Dùng một cách viết khác trong hợp đồng hay hồ sơ là tự tạo ra rắc rối cho chính mình về sau.
Còn khi người khác viết sai tên mình thì cứ nói, nhẹ nhàng và ngay lần đầu. Để lâu thì cách viết sai lan sang các giấy tờ khác, và lúc ấy mới sửa thì mất công hơn nhiều.
Vậy có nên chọn cách viết theo bảng ngũ hành không
Nếu nhà muốn theo một bảng cụ thể thì cứ theo — miễn là biết mình đang theo bảng nào và nhất quán từ đầu tới cuối.
Chỗ nên tránh là lấy cách viết theo bảng này rồi đem luận theo bảng kia, hoặc hỏi hết người này tới người khác cho tới khi có người nói điều mình muốn nghe. Làm vậy thì kết quả cuối cùng không thuộc hệ nào cả.
Và một chuyện nên nói thẳng: nếu ai đó bảo rằng viết sai một chữ cái sẽ ảnh hưởng tới cả đời đứa trẻ, thì hãy nhớ rằng chính chữ quốc ngữ chỉ mới được dùng phổ biến trong một khoảng thời gian rất ngắn so với tuổi của các bảng ấy. Lo tới mức đó là lo quá điều mà bảng của họ cho phép.
Thứ đáng cân hơn
Với cách viết, mấy thứ sau ảnh hưởng tới đứa trẻ nhiều hơn hẳn:
- Người khác có đọc đúng không — cách viết lạ khiến thầy cô, bạn bè đọc sai suốt nhiều năm.
- Có dễ viết không — trẻ mới tập viết mà gặp chữ khó thì phần tập viết tên mình thành một việc mệt.
- Có gợi ra nghĩa nào không hay khi bỏ dấu không — chuyện này nên thử trước: gõ tên không dấu ra và đọc thành tiếng.
Ba thứ này đứa trẻ gặp mỗi ngày, trong khi bảng gán hành thì ít khi được mở lại sau lúc chọn tên.
Ba điều gọn lại
Một. Các bảng gán hành đếm những thứ khác nhau — âm đầu, vần, số nét chữ Hán, nghĩa — nên đổi cách viết ảnh hưởng tới bảng này mà không ảnh hưởng tới bảng kia.
Hai. Chọn một cách viết rồi dùng nhất quán mọi nơi, và kiểm từng chữ trước khi ký giấy khai sinh. Đây là phần gây hậu quả thật.
Ba. Thử gõ tên không dấu và đọc thành tiếng trước khi chốt — ba phút, và nó bắt được thứ mà không bảng nào nói tới.