Tên và ngũ hành: bốn cách gán hành

"Tên này thuộc hành Mộc", "tên kia hợp mệnh Kim" — cách gán hành cho tên là một trong những phần được hỏi nhiều nhất khi đặt tên. Bài này giải thích các cách gán, và nói rõ chỗ chúng khác nhau.

Bốn cách gán hành cho tên

Theo nghĩa chữ Hán Việt. Chữ mang nghĩa liên quan tới cây cối thuộc Mộc, liên quan tới nước thuộc Thuỷ, tới kim loại thuộc Kim, và cứ thế. Đây là cách trực tiếp nhất và cũng dễ hiểu nhất.

Theo bộ thủ trong chữ Hán. Chữ Hán có các bộ — bộ mộc, bộ thuỷ, bộ kim, bộ hoả, bộ thổ. Chữ nào mang bộ nào thì được gán hành đó. Cách này cần biết chữ Hán của tên, mà nhiều tên Việt hiện nay không còn gắn với một chữ Hán cụ thể.

Theo số nét chữ Hán. Đếm số nét rồi quy về hành theo một bảng. Cách này phổ biến trong một số dòng, nhưng đòi hỏi viết đúng chữ Hán và đếm đúng nét — cả hai đều là chỗ dễ sai.

Theo âm đọc tiếng Việt. Gán hành dựa trên phụ âm hoặc vần. Đây là cách xuất hiện nhiều trên mạng và không có nguồn gốc trong hệ truyền thống — nó là cách làm mới, thích ứng với việc phần lớn người Việt không biết chữ Hán của tên mình.

⚠️ Bốn cách này cho kết quả khác nhau cho cùng một cái tên. Đây là lý do chính khiến các nguồn mâu thuẫn.

Một khó khăn lớn: tên Việt hiện đại

Phần lớn tên người Việt có gốc Hán Việt, nhưng có mấy vấn đề thực tế:

Nhiều âm Hán Việt tương ứng với nhiều chữ Hán khác nhau. Ví dụ một âm có thể ứng với năm sáu chữ, mỗi chữ một nghĩa và một bộ thủ khác nhau — nên gán hành theo bộ thủ đòi hỏi biết chính xác chữ nào, mà thông tin đó thường không có.

Nhiều tên thuần Việt không có chữ Hán tương ứng.

Tên mới đặt gần đây nhiều khi chọn theo âm hay chứ không theo nghĩa chữ.

⇒ Với phần lớn tên Việt hiện nay, việc gán hành theo bộ thủ hoặc số nét không thực hiện được một cách chắc chắn — và đây là điều ít khi được nói ra.

Cách dùng nếu bạn theo

Hỏi người tư vấn theo cách nào trong bốn cách trên. Câu hỏi này lọc rất nhanh — người biết nghề trả lời được ngay.

Nếu theo bộ thủ hoặc số nét thì phải xác định chữ Hán cụ thể. Ghi lại chữ đó cùng với tên.

Chọn một cách và theo cho nhất quán. Đừng gán theo nghĩa cho người này rồi gán theo âm cho người kia trong cùng một nhà.

Ghi lại nguồn. Lần sau tra ra khác thì biết ngay vì sao.

Phần thực tế của một cái tên

Dù bạn theo hệ nào, mấy điều sau đều đúng và đứa trẻ sống cùng nó mỗi ngày:

Đọc lên có xuôi không. Đọc cả họ tên đầy đủ, đọc nhanh, đọc trong câu. Tên trúc trắc lộ ra ngay.

Có bị nói lái hay ghép vần thành nghĩa xấu không. Nhờ vài người thử, nhất là người trẻ — trẻ con ở trường rất giỏi việc này, và một cái tên bị trêu suốt mười hai năm học là chuyện có thật.

Có dễ viết và dễ đánh vần không. Tên có chữ hiếm hoặc dấu phức tạp thì bị viết sai thường xuyên — phiền toái nhỏ nhưng lặp lại suốt đời.

Gõ được trên hệ thống giấy tờ không. Một số ký tự hiếm gây khó khi làm giấy tờ.

Có trùng tên người nổi tiếng theo cách không hay không. Tra thử trên mạng.

Người trong nhà có đồng thuận không. Nghe không liên quan tới ngũ hành nhưng đây là chuyện quyết định không khí gia đình.

Về chuyện tên "khắc mệnh"

Đôi khi có người nói tên của một người đã trưởng thành là "khắc mệnh" và khuyên đổi. Mấy điều đáng cân:

Các cách gán hành mâu thuẫn nhau — như đã nói. Nên "khắc" theo cách nào là câu cần hỏi.

Không có nghiên cứu nào cho thấy tên ảnh hưởng tới cuộc đời theo cách đó.

Đổi tên trên giấy tờ là việc lớn. Có quy định pháp luật riêng và không phải trường hợp nào cũng được chấp thuận — hỏi ủy ban nhân dân nơi đăng ký hộ tịch. Kèm theo là phải làm lại hoặc điều chỉnh rất nhiều giấy tờ: căn cước, bằng cấp, hợp đồng lao động, sổ ngân hàng, bảo hiểm, giấy tờ nhà đất.

Nếu lý do đổi tên đến từ lời một người vừa bán dịch vụ cho bạn thì nên dừng lại cân nhắc kỹ.

Và nếu chỉ muốn một cái tên khác cho đời sống hằng ngày thì nhiều người dùng tên gọi ở nhà, tên tiếng Anh, hoặc bút danh — không cần đụng tới giấy tờ.

Mấy chỗ nên cảnh giác

"Tên con anh chị khắc mệnh, phải đổi ngay." Gây lo để bán dịch vụ.

Gán hành mà không nói theo cách nào.

Gắn tên với kết quả cụ thể — "đặt tên này con sẽ học giỏi", "sẽ thành đạt". Không ai đảm bảo được.

Dịch vụ giá cao kèm vật phẩm bán thêm.

Sức ép thời gian — "phải đặt trước ngày X".

Tên thương hiệu và phần đo được

Với tên cửa hàng và tên công ty thì các tiêu chí thực tế nặng hơn hẳn, vì nó là tài sản kinh doanh:

Gõ được và tìm được. Khách nghe tên rồi gõ vào thanh tìm kiếm — nếu họ gõ sai thì họ không tìm thấy bạn. Đây là mất mát đo được mỗi ngày.

Tra nhãn hiệu đã đăng ký. Nếu tên bạn định dùng đã có người đăng ký cho cùng ngành hàng thì đó là vấn đề pháp lý thật — tra tại cơ quan quản lý sở hữu trí tuệ và hỏi người có chuyên môn, đừng hỏi người đặt tên phong thuỷ.

Tên miền còn trống không.

Không mang nghĩa xấu trong ngôn ngữ khác nếu định bán ra nước ngoài.

Đọc qua điện thoại có bị nghe nhầm không.

⇒ Với thương hiệu, cách hợp lý là lọc theo tiêu chí thực tế trước, rồi mới chọn trong số còn lại theo tiêu chí bạn tin. Làm ngược lại thì có khi chọn xong mới phát hiện tên đã bị đăng ký.

Ghi lại cho cả nhà

Nếu đã tra một lần thì lưu lại cho gọn:

Mỗi người một dòng: tên đầy đủ, chữ Hán tương ứng nếu biết, hành được gán, và gán theo cách nào.

Ghi rõ nguồn tra.

Bảng này dùng lại nhiều lần — chọn quà, đặt tên cho em bé tiếp theo, chọn màu — và nó giữ cho mọi quyết định đi theo cùng một hệ. Không ghi nguồn thì lần sau tra chỗ khác ra số khác, và không ai biết vì sao.

Tóm lại

Có bốn cách gán hành cho tên — theo nghĩa chữ, theo bộ thủ, theo số nét, và theo âm đọc tiếng Việt — và chúng cho kết quả khác nhau cho cùng một cái tên. Cách theo âm đọc tiếng Việt xuất hiện nhiều trên mạng nhưng không có nguồn gốc trong hệ truyền thống. Với phần lớn tên Việt hiện nay thì việc gán theo bộ thủ hoặc số nét không thực hiện được chắc chắn, vì một âm Hán Việt thường ứng với nhiều chữ Hán khác nhau. Hỏi người tư vấn theo cách nào là câu lọc rất nhanh. Và phần đứa trẻ sống cùng mỗi ngày là phần đọc xuôi, không bị trêu, dễ viết và gõ được trên giấy tờ.