Chữ đệm trong tên người Việt: Văn, Thị, và những gì đã đổi
Tên người Việt thường có ba phần, và phần ở giữa — chữ đệm — là phần ít được bàn nhất mà lại đổi nhiều nhất theo thời gian. Bài này kể chữ đệm dùng để làm gì, vì sao Văn với Thị phổ biến rồi thưa dần, và những kiểu đặt đang thay thế chúng.
Chữ đệm làm những việc gì
Không chỉ một việc, và đây là chỗ hay bị đơn giản hoá:
Phân biệt nam nữ — vai quen thuộc nhất, gắn với cặp Văn và Thị.
Đánh dấu nhánh trong họ. Nhiều dòng họ quy định cả một đời dùng chung một chữ đệm, đời sau đổi sang chữ khác. Nhìn chữ đệm là biết người đó thuộc đời nào, nhánh nào — một cách ghi phả hệ ngay trong cái tên.
Ghép thành tên kép cho hay. Đây là vai ngày càng lớn: chữ đệm không còn đứng riêng mà dính với tên chính thành một cụm có nghĩa, kiểu Minh Anh, Bảo Ngọc, Gia Hân.
Nối họ mẹ. Cách này ngày càng phổ biến — lấy họ mẹ làm chữ đệm để tên mang dấu vết cả hai bên.
Làm cho tên dễ nghe hơn. Một âm ở giữa đổi hẳn nhịp của cái tên khi đọc lên.
Văn và Thị: phổ biến, rồi thưa dần
Thị vốn là một chữ gắn với người nữ trong cách gọi tên xưa, và nó trở thành chữ đệm mặc định cho con gái trong một thời gian rất dài. Văn thì gắn với nghĩa "văn", và thành chữ đệm quen thuộc cho con trai.
Về nguồn gốc chính xác của thói quen này thì các cách giải thích không thống nhất — có cách gắn với lối ghi tên trong sổ sách xưa, có cách gắn với ảnh hưởng của chữ Hán. Ai kể chắc nịch một nguồn gốc duy nhất thì nên nghe dè dặt; điều chắc chắn là nó đã rất phổ biến trong nhiều thế hệ.
Ngày nay hai chữ này thưa hẳn ở lứa trẻ, nhất là ở thành thị. Lý do thường được nhắc: chúng không mang nghĩa riêng cho từng người, nghe cũ, và làm mất chỗ cho một chữ đẹp hơn. Có người còn thấy Thị mang cảm giác cũ kỹ, dù bản thân chữ không có gì xấu.
Điều đáng nói: không có gì sai khi giữ, cũng không có gì sai khi bỏ. Nhiều gia đình giữ vì nếp nhà, giữ vì trùng với tên ông bà, hoặc đơn giản vì thích. Đây là chuyện sở thích và nếp nhà, không phải chuyện đúng sai.
Những kiểu chữ đệm đang thay thế
Nhìn danh sách lớp học ngày nay sẽ thấy mấy kiểu này:
Chữ đệm ghép nghĩa với tên chính — phổ biến nhất. Hai chữ đọc liền thành một cụm nghe trọn.
Họ mẹ làm chữ đệm — vừa mang ý nghĩa gia đình vừa giúp tên bớt trùng.
Chữ dùng chung cho anh chị em — cả nhà cùng một chữ đệm, tên chính khác nhau. Kiểu này nhìn vào là biết cùng một nhà.
Tên bốn chữ — họ, hai chữ đệm, rồi tên. Hay gặp khi muốn ghép cả họ cha lẫn họ mẹ, hoặc muốn giữ một chữ của dòng họ mà vẫn có cụm tên riêng.
Không có chữ đệm — chỉ họ và tên. Gọn, và ngày càng nhiều người chọn.
Mấy chỗ nên cân trước khi chốt
Tên là thứ dùng cả đời và xuất hiện trên mọi giấy tờ, nên vài phút cân nhắc lúc này tiết kiệm rất nhiều phiền sau:
Đọc to cả cụm họ - đệm - tên nhiều lần. Có những cụm rời ra thì đẹp mà ghép lại thì vấp, hoặc ba dấu nặng liền nhau.
Nghe thử cách người ta sẽ gọi tắt. Người Việt thường gọi bằng tên chính, nhưng ở lớp thì hay gọi cả cụm hai chữ cuối — thử luôn cách đó.
Xem cụm ghép có ra nghĩa ngoài ý muốn không, kể cả khi đọc theo giọng vùng khác. Đây là chỗ hay bị bỏ sót và cũng là chỗ khiến trẻ bị trêu.
Xem tên viết không dấu ra sao — nó sẽ xuất hiện như vậy trên hộ chiếu, vé máy bay, email công việc. Có tên bỏ dấu đi thì thành một chữ khác hẳn.
Tên dài thì kiểm ô nhập của giấy tờ và hệ thống. Tên bốn năm chữ có thể bị cắt trong một số biểu mẫu, và chuyện đó gây phiền thật khi đi làm thủ tục.
Chữ đệm nhìn theo vùng miền
Thói quen đặt chữ đệm không giống nhau giữa các vùng, và biết trước thì đỡ ngạc nhiên khi hai bên nội ngoại bàn tên cho cháu.
Có vùng giữ nếp chữ đệm chung theo đời chặt hơn hẳn, nhất là ở những dòng họ còn gia phả và còn nhà thờ họ. Ở đó chữ đệm không phải chuyện cha mẹ tự chọn mà là chuyện của cả họ, và đổi thì phải thưa với người lớn.
Có vùng chuộng tên hai chữ đọc liền và gần như bỏ hẳn vai phân biệt nam nữ của chữ đệm.
Còn cách gọi nhau trong đời sống cũng khác: có nơi gọi bằng tên chính, có nơi gọi cả cụm hai chữ cuối, có nơi quen gọi theo thứ trong nhà. Cùng một cái tên mà ở hai nơi nghe ra hai kiểu.
Khi cha mẹ khác vùng, cách làm êm nhất thường là nói chuyện trước khi chốt, chứ không phải chốt xong mới thông báo. Phần lớn va chạm ở đây không phải vì cái tên mà vì cảm giác không được hỏi.
Tên gọi khác: tên ở nhà, tên đi làm, tên tiếng nước ngoài
Một người có thể mang nhiều tên cùng lúc, và chúng khác nhau về mức ràng buộc.
Tên gọi ở nhà — do người thân đặt, không cần thủ tục gì, đổi lúc nào cũng được. Nhiều nhà có thói quen đặt một tên gọi ngắn cho dễ gọi.
Tên dùng trong công việc hoặc trên mạng — tự chọn, nhưng nên nhất quán một chỗ, vì đây là tên người khác tìm ra bạn.
Tên tiếng nước ngoài — nhiều người chọn thêm khi làm việc với người nước ngoài, cho dễ gọi. Chuyện này không liên quan gì tới giấy tờ, và cũng không có gì phải ngại.
Chỗ cần phân biệt rõ: chỉ tên trên giấy tờ mới có giá trị pháp lý. Ký hợp đồng, mở tài khoản, làm thủ tục thì dùng tên trong giấy tờ, và nó phải khớp nhau giữa các loại giấy. Tên gọi khác bao nhiêu cũng được, nhưng đừng để chúng lẫn vào chỗ cần đúng tên thật.
Phần giấy tờ: hỏi đúng nơi
Việc đặt tên khi khai sinh và việc đổi tên sau này đều có quy định riêng, và quy định thay đổi theo thời gian. Có những giới hạn về hình thức tên, về hồ sơ, về thẩm quyền giải quyết.
Nên khi cần chắc chắn, hỏi cơ quan hộ tịch nơi làm thủ tục, hoặc người có chuyên môn. Đừng lấy một bài viết trên mạng — kể cả bài này — làm căn cứ cho việc có nộp được hồ sơ hay không.
Còn phần thực tế thì chắc chắn: đổi tên sau này là đổi trên rất nhiều giấy tờ và hệ thống, từ học bạ, bằng cấp tới tài khoản ngân hàng. Chốt kỹ ngay từ đầu rẻ hơn nhiều.
Chuyện hành và mệnh trong chữ đệm
Nhiều nơi tư vấn chọn chữ đệm theo hành hợp với mệnh đứa trẻ. Có vài cách gán hành cho chữ khác nhau đang cùng lưu hành — theo nghĩa của chữ, theo âm, theo số nét — và chúng cho ra kết quả không giống nhau.
Nói cách khác, "chữ này thuộc hành gì" không có một đáp án duy nhất. Nếu bạn theo, thì chọn một cách rồi theo cho nhất quán, và biết rằng nơi khác có thể nói khác.
Còn thứ tự nên cân thì nhiều người trong nghề cũng đồng ý: nghĩa và cách đọc trước, giấy tờ sau, phần hành mệnh sau nữa. Đứa trẻ sẽ nghe cái tên đó mỗi ngày trong nhiều chục năm.
Tóm lại
Chữ đệm làm nhiều việc: phân biệt nam nữ, đánh dấu nhánh trong họ, ghép thành cụm tên có nghĩa, nối họ mẹ, và làm tên dễ nghe hơn.
Văn và Thị từng rất phổ biến và nay thưa dần ở lứa trẻ — giữ hay bỏ đều không sai. Trước khi chốt thì đọc to cả cụm, thử cách gọi tắt, xem viết không dấu ra sao, và hỏi cơ quan hộ tịch cho phần giấy tờ thay vì tin một bài trên mạng.